سرودی در ستایش مرگ(نقد شعر)

سرودی در ستایش مرگ

 

نگاهی به مجموعة شعر " احتمالا تو هم باید یک روباه باشی " سرودۀ شهرام مقدسی

  

« احتمالا تو هم باید یک روباه باشی »(1) مجموعه شعری ست از شاعر نام آشنای امروز شهرام مقدسی که در 97 صفحه باکیفیت مناسب چاپ از سوی دفتر شعر جوان بتازگی چاپ و نشر یافته است.طرح روی جلد بیش از حد ساده و گرافیک نوشتاری آن ضعیف است.

 

در کنار اینکه یک شاعر چه شعرهایی را به چاپ می رساند و با اهمیتی نه چندان کمتر مهم است که بتواند حاصل تلاشش را در زمان مناسب نشر سازد که زمان زمان تحول است و نوگرایی و  در این میان ناراحت کننده است که گفته شود آشفتگی عجیبی در چاپ آثار شاعران دیده می شود.گاه از شاعری توانا که البته فعال هم بوده و هست سال های سال اثری چاپ نمی شود نه اینکه اثری قابل چاپ نباشد بلکه به هر دلیل ارتباط لازم میان شاعر و ناشر برقرار نمی شود و جامعه ادبی از برخورد به موقع با یک اثر ادبی محروم می ماند و در مقابل صاحب اثر هم از بازخورد این برخورد در سطحی دیگر بی اطلاع. در مقابل شماری دیگر از شاعرانند که در فاصله زمانی کوتاهی به چاپ چندین مجموعه شعر همت می گمارند که در پاره ای از آنها اثرات کتاب سازی ناشی از چاپ مجدد شعرها و نیز افت شدید و محسوس کیفیت کارها حس می شود.مخصوصا در سال های اخیر که بعضی ارگان های دولتی  با بودجه های فراوان کتاب های افراد خاصی را چاپ کرده اند و می کنند و ناگفته پیداست که دولت همانطور که تاجر و تولید کننده خوبی نیست ، ناشر خوبی هم نیست و بگذریم.

شهرام مقدسی به دسته اول تعلق دارد. او شاعری ست که متاسفانه آثارش در زمان بایسته و شایسته عرضه نشده است و به همین دلیل شعر زندۀ او تا حدی از اثرات متقابل جریان پویای نقد ادبی البته اگر بپذیریم اصلا چنین جریانی وجود دارد که در همین هم تردید است بر کنار مانده و این بر کنار ماندن هم محرومیتی برای شاعر است و هم برای جماعت شعر خوان و یادداشت نویس و در نهایت منتقد. دلیل ما این است که مقدسی در  « احتمالا تو هم باید یک روباه باشی » توانسته مسیر خود را بیابد و  نسبت به آثار قبلی اثری کاملا متحول عرضه کند که در آن اتمسفری هماهنگ در نسبت با جهان شاعرانه خلق شده است که از مهمترین احتجاجات  در برآورد مثبت از این مجموعه به شمار می آید.این تسلط آرامبخش اتمسفر هماهنگ با جهان و جان باعث می شود که بتوان تصویری کلی و فراگیر از افق ذهنی شاعر دریافت که بخودی خود دستاورد ارزشمندی ست.

سلوک شعری مقدسی در این مجموعه هرچند کمال یافته تلقی نمی شود اما گاهگاه با انکشافی که پیش از این کمتر در کارهای او سراغ داشته ایم همراه است:

 

خواهد آمد

 آن تابستان

آن خواب.

تو

خوب شده ای

مرا به سردخانه می برند!

 

(سردخانه ص 37)

 

یکی از آسیب های جدی شعر سپید امروز غلبۀ عینیت بر ذهنیت است که البته پرداخت عینی موضوعات ، اجتهاد بسیاری از مدعیان این گونه شعر است و در رد و کنارزدن چه بسیار آثار-  که پرداخت ذهنی در آنها اصالت دارد - حجت چنین می آورند که شاعر تصاویر عینی و ملموس را به نفع آفریدن تصاویر ذهنی موهوم نادیده گرفته و این حجت را شاهد عدم شعریت و نیز ضعف تماشای شاعر می پندارند.بی آنکه بخواهیم بر ضرورت تماشای بهنگام جهان و آنچه در آن موج می زند و گاه براحتی دیده نمی شود به قدر امکان پافشاری کنیم که البته امری بدیهی ست و مبرهن ! زیرا انسان آفریده شده برای عبور و تماشا و نیز بی آنکه فراموشمان شود که شعر سپید امکانات متنوعی در اختیار می گذارد که شاعر در بستر آن رازهایی از ابعاد دیگر و دیگرگون اشیا را بکاود و موضوعات جدیدی برای خلق شعر در اختیار گذارد، گریزی ندارم که اعتراف کنم خیال و آفرینش جهان خیالی که ذات شعر است گاه تصاویری در دسترس می نهد که چندان در نسبت مستقیم با تصاویر مادی جهان فرودین قرار ندارد .آیا باید از این تصاویر رنگارنگ خیالی و پرده های هزار نقش گم در هزار توی جهان های دیگر چشم پوشید، پایین آمد ، پایین تر و دلخوش داشت به آنچه که من  می بینم و تو و دیگری نیز هم ؟

در نظر بگیرید شاعری را که به اجبار نیروهای بیرونی خود را مقید به بازتاب تصاویر تزیینی و کاربرد انگیختاری غیر خود انگیخته از آنچه صرفا می بیند می کند و اگر از او بخواهند در باب میز ، تلفن ،تیر برق و ریل قطار و برج ایفل شعر بگوید ، تردید نمی کند و می گوید ، این شاعر تا چه حد خود را از امکانات بی کران و گونه گون خیال و جهان خیالی محروم ساخته است.و شهرام مقدسی خوشبختانه از این دسته شاعران نیست و در نگاه او کشف و ابتهاج و گشودگی در شعر سپید منظور است:

 

دیر است

دنیای تازه ای

که به آن رسیده ای

دست هایت را

وقتی

 در دست های من می گذاری

که مرده ام

 

(دیر ص 54)

 

کهن روایت یا بهتر بگوییم کهن الگوی زمان و پدیده های نقش بسته در آن یعنی زندگی و مرگ و خاصه مرگ از بن مایه های سروده های این مجموعه است .امکان تقطیع به خواهش متن و به میانجی آن،  آرامشی  که در پی تقطیع دلخواه در سطور شعر حاکم می شود به اتمسفری می انجامد که می تواند گذر زمان و نقاط عطف آن را با برجسته سازی منظور در اثر ادبی به نمایش گذارد.به سخن دیگر در شعر سپید این امکان شکوهمند وجود دارد که با نشانه گذاری و قطع کلام در جای مناسب،نقاط عطف آفرید و در مقام مقایسه این امکان در شعر سنتی وابسته به عروض و بحور کلاسیک فارسی کمتر یافت می شود که البته به هیچ روی حجتی بر تواناتر بودن قالب سپید بر قوالب سنتی همچون غزل نیست زیرا بیان کهن الگوها در شعر سنتی آنچنان امکانات و میدان های فراخ تاخت و تاز گونه گون و در عین حال  در هماهنگی با جهان سنتی که ذاتا متوازن  است در اختیار می گذارد که در حقیقت عالمی دیگر است و این مجال را سر پرداختن به آن نیست.

به نقاط عطف برگردیم ، چنین پنداشته می شود که صرفنظر از ادواری که بر شعر سپید گذشته و نحله های متفاوت آن ، یکی از برآیندهای تقطیع در شعر سپید آفریدن نقاط عطف است و در موافقت با سخن پیشین گفتنی ست که کهن الگوهایی همچون مرگ و حادثۀ عشق خود نقاط عطف اند و مرگ چنانکه گفته آمد از مضامین بسیار مورد عنایت این دفتر است که هر دو شعر تاکنون نقل شده به پردازش آن مشغولند.مرگ این حدیث همیشه-  و آرامش ناشی از آن می تواند در صورت پرداخت مناسب  همواره تصاویری ناب و مدرن عرضه کند:

 

هوا هوا هوا

وقتی قانعت نمی کنند،

وقتی نمی توانی کسی را قانع کنی

این پا و آن پا نمی کنی

لباس هایت را تا می کنی

خودت را جا می گذاری

چمدانت را می برند فرودگاه

حالا به اندازۀ کافی سبک شده ای

و می توانی پرواز کنی

حتی اگر هواپیما به خاطر بدی آب و هوا

نتواند!...

 

(چمدانت را می برند صص41و42)

 

دیگر کهن الگویی که باز هم بواسطۀ ساختار شعر سپید بسیار قابل اعتناست " فرم دایره ای" ست .

این گونه فرم که در هماهنگی کامل با بسیاری از آموزه های باستانی و اساطیر و قصص قرار دارد البته امکانی چندان فراتر از شعر سنتی در اختیار نمی گذارد اما بیاد بیاوریم که تکرار در شعر سنتی همواره نقطۀ قوت محسوب نمی شود اما در شعر سپید تکرار می تواند به آفرینش فرم مستدیر مدد رساند . پرداختن به فرم دایره ای در شعر بسیاری از شاعران بزرگ  ایران و جهان دیده می شود. شهرام مقدسی هم در این دفتر به فرم دایره ای پرداخته مثل شعرهای" منقار شکسته" و" مکث و عکس"که در آنها براحتی قوس صعود و نزول به عنوان شاکله ای کهن از نمایش دور زندگی دیده می شود. گفتنی ست که پرداختن به فرم دایره ای مناسبتی خاص با دور زیستن هم دارد .اینکه شعر از نقطۀ صفر شروع شود و پس از طی مراحلی مجددا به همان نقطۀ شروع برگردد که این دور متضمن کسب کمالات است و نقطه صفری که به آن باز می گردیم همان صفر اولیه نیست بلکه علاوه بر آن سیری را در بر دارد که نمایانگر سلوک شاعرانه است با دعوتی به فراتر رفتن و تماشا.

صرفنظر از بعضی شعر های این دفتر که واجد این کهن الگویند، شعری هم هست با نام " دور " که در این شعر توصیفی شاعر با کاربرد بعضی نشانه های آشنای زبانی اش که پیش از این بسیار از او دیده ایم و خوشبختانه در این دفتر کم تعدادند، جناس های ناقص و تناسبات حروفی و حذف بی دلیل و با دلیل افعال که گاه البته به قصد هم افزایی معنایی به کار می روند و با زهم البته همیشه موفق نیستند مثل :

 

 نه وقتی

 نه بختی

همه چیز در همه چیز

/بسته

/ وابسته

 /نه اول

 / نه آخر

 /همه چیز در میان

 / حتی حاشیه ها

/من در میدان/

 و تو /

 و او که هست

/و او که نیست

 

می خواهد دور بیافریند که به نظر موفقیت آمیز نیست.

یکی دیگر از پنجره هایی که شعر شهرام مقدسی می گشاید پدیده ای ست که در زبان شکل می گیرد و در مواجهۀ با عنصر خیال می خواهد نارسایی زبان را بگذریم که تا چه حد موفق بوده   به تماشا بگذارد. او این مواجهه را می خواهد به یاری تقطیع ناآشنا، توصیف حیرت ، تکرار جملاتی با افعال نفی با بار منفی محسوس کند مثل شعر "هیچ چیز فهمیده نمی شود " با سطرهایی همچون: از پنج حس چیزی فهمیده نمی شود/ حقیقت و زیبایی را نه شنیده هیچکس  نه دیده و.. که بوضوح ضعف کشف شاعرانه و به عبارتی دیگر کار شعر در آن نمایان است. البته هستند شعرهایی همچون " سقوط صص 25و26" و " من آن دیگرم صص 74و75" که در آنها ضمن تعهد به این موضوع با کار شعری هم مواجهیم: من آن دیگرم/که تو دیگر آن نیستی / دیگران را به دیگران وا می گذارم و می گذرم /آنی دیگر / منم که دیگرم و....

حال که این نوشته را مرور می کنم می بینم بیش از آنکه جنبۀ انتقادی داشته باشد ، توصیفی ست و در حد یک یادداشت که به هر حال برداشت های این قلم بوده است . اما این دفتر در کنار نقاط قوت از نقاط ضعف هم بی بهره نیست.گاهی فلسفۀ حضور بعضی شعرها در دفتر معلوم نیست مثل کار کوتاه "دندان ها":

 

احمقانه تر از این نمی شد که نخندد سال ها

به خاطر دندان های ریخته اش !

 

که نتوانستم در فرم و ساختار آن به نقطه برجسته ای برسم.

 

یا شعر اجتماعی و بی پردۀ " آزادی" :

 

آزادی

روی نوک انگشتان ما

اشاره می شود

به هر کجا که آنجا

خونی ریخته می شود!

 

که کار شعر در آن در مسلخ  صراحت قربانی شده است. همچنین است شعرهای" خواب هایم ص "95 و" کلید ها ص 78".که به نظر می رسد در آنها شاعر مخاطب را دست کم گرفته است.

در برآورد کلی می توان این دفتر را نقطۀ عطفی در کارنامۀ شعری شهرام مقدسی دانست و همچنین در روزگار فعلی از جمله مجموعه هایی دانست که بتواند ذهن مخاطب را برای دقایقی از تنگناهای زندگی دشوار اجتماعی به فراخنای تماشاهایی دیگر و دیگر ببرد .با این امید که  در امتداد این سیر خجسته جامعه ادبی شاهد آثاری زیباتر از شهرام مقدسی باشد که البته انتظاری دور از دسترس نیست.

و کلام آخر اینکه چقدر دوست داشتم این شعر کوتاه شهرام را در این دفتر بخوانم:

 

جادو بود جهان

و جاده هایی

که پشت سر گذاشتیم.

 

 

(1)  احتمالا تو هم باید یک روباه باشی/سرودۀ شهرام مقدسی /دفتر شعر جوان/ 1388

 

/ 0 نظر / 37 بازدید